Category Archives: Հայ գրականություն

Ասացվածքներ ազնվության և անազնվության մասին


1. Ջրի բերածը քամին կտանի

2. Ադամանդը ցեխի մեջ էլ կփայլի

3. Եղիր քաղցած, բայց ազնիվ

4. Լավ է մաքուր սիրտ ունենալ, քան լիքը քսակ

5. Եթե դու ազնիվ ես, շահն էլ քեզ համար սարսափելի չէ

6. Մաքուր ոսկին կրակից չի վախենա

7. Ադամանդն աղբանոցում էլ կփայլի

8. Ոսկին մանր է, գինը ծանր է

9. Ազնվությունը ամենալավ սովորությունն է

10. Անազնիվ ճանապարհով եկածը նույն ճանապարհով էլ կգնա

11. Ոսկին հողի մեջ էլ է փայլում

12. Ոսկին չի ժանգոտում

13. Անազնիվ ճանապարհով ձեռք բերած փողը կհալվի ինչպես ձյունն արևի տակ

14. Գետի բերածը գետը կտանի

15. Լավ է մաքուր խղճով սովամահ լինել, քան անմաքուր խղճով մինչև կոկորդը ուտել

Ասացվածքներ ազատության, ազատասիրության, ազատամտության մասին


1. Լավ է մեռնել, քան շան կյանք վարել

2. Լավ է աղքատի աղջիկ լինել, քան բեկի հարս

3. Լավ է շան ձագ լինել, քան բեկի ծառա

4. Եղջերվին ոսկե շղթաով էլ կապես, կաշխատի փախչել

5. Ճտերը աշնանը կհամրեն

6. Լավ է կանգնած մեռնել, քան ծնկաչոք ապրել

7. Թռչունը փակված վանդակում կապույտ երկինքն է երազում

8. Ում առաջ մեջքդ ծռես, քար կդնի

Ասացվածքներ ագահության, ժլատության և ընչաքաղցության մասին


1. Մարդուն, հողից բացի, ոչ մի բան չի կշտացնի

2. Աղքատը նոր շոր է հագնում, հարցնում են՝ որտեղից է. հարուստն է հագնում, ասում են՝ շնորհավոր լինի

3. Հավի աչքը մեռնելիս էլ աղբակույտի վրա է

4. Ով մեծ պատառ է բերանն առնում՝ կխեղդվի

5. Ուղտի նման բերանը խոտով լիքն է, բայց էլի դեզին է նայում

6. Փորի համար մորուքը խուզել տվեց

7. Մեծ պատառը կոկորդը կպատռի

8. Ինքը կուշտ է, աչքն է քաղցած

9. Փորը լի, աչքն անոթի

10. Քիչ ես տալիս՝ շատ է ուզում, շատ ես տալիս՝ ամբողջն է ուզում

11. Երկրորդ նապաստակի ետևից ընկնողն առաջինն էլ կկորցնի

12. Ինքն ուտել չի կարողանում, շանն էլ է ափսոսում տալ

13. Անտեր մնաս դու բողղազ, ինչ որ տեսնես կդողաս

14. Մարդու աչքը մի բուռ հողով կկշտանա

15. Ագահ մարդու փորը միշտ դատարկ կլինի

16. Ագահությունը մարդուն կործանում է

17. Ագահությունը սահման չունի

18. Երբ վերցնում է, հազար փութն էլ է քիչ, երբ տալիս է, մի ֆունտն էլ է քիչ

19. Փորը լի, աչքն անոթի

20. Անկուշտ մարդը նման է այն օձին, որ փղին էլ է ուզում կուլ տալ

21. Ժլատ մարդը բարեկամներ չի ունենա

22. Ժլատը տապակից էլ է ուզում յուղ հանել

23. Վատ շունը ինքը չի ուտում, ուրիշին էլ չի տալիս

Հովհաննես Շիրազ — Ա՜խ, անուշ մի կին լիներ իմ կողքին


Ա՜խ, անուշ մի կին լիներ իմ կողքին,

Հարազատ, ինչպես իմ աչքն` իմ աչքին,

Ինձ օգնող, ինչպես իմ ձեռքն` իմ ձեռքին,

Ինձ գգվող, ինչպես իմ շուրթն` իմ շուրթին,

Ինձ ներող, ինչպես իմ խելքն` իմ սրտին,

Ինձ ընկեր, ինչպես իմ ոտքն` իմ ոտքին,

Ինձ հսկող` ինչպես իմ վախն` իմ կյանքին,

Անբաժան, ինչպես իմ սիրտն` իմ կրծքից,

Միշտ հավատարիմ, ինչպես միշտ ես ինձ:

Ա՜խ, քնքուշ մի կին ինձ մանուշակվեր,

Շրշար իմ կողքին, մութս ճրագվեր,

Իմ ոտքը կտրեր թափառիկ դրսից,

Սիրտս ձեռ քաշեր մի օրվա հարսից,

Կինս օջախիս կրակը դառնար,

Վշտերիս ծուխը երկինք ամբառնար,

Ա՜խ, բարի մի կին վանքվեր իմ կողքին,

Մշտասուրբ, ինչպես մայրս կաթոգին,

Որ մորս ոգին, թեկուզ մի բերան,

Մեզ հայտնվելով` համբուրեր նրան:

Բայց ո՞ր կինն է, որ ունի շունչը մոր,

Մեռան մայրասիրտ կանայք հարգևոր,

Հնու՞մ էլ կինը այսպես էր, ինչո՞ւ,

Աստվա՜ծ իմ, ինչո՞ւ կինն` ինչպես գնչու`

Այսօր իմ գիրկն է, իսկ վաղն ուրիշի,

Սատանան ինքն էլ կեսն է բամբիշի.

…………………………………………………………..

Ա՞յս էր մշտադավ կինն հին էլ կյանքում,

Թե՞ այսպես դարձավ այս նոր աշխարհում…

Թե բարի պտուղ լիներ կինը չար`

Աստված էլ թեկուզ կես կին կունենար:

Քնար Հայաստանի: Գիրք երրորդ:
«Հայաստան հրատարակչություն»
Երևան 1974

Եթովպական առածներ և ասացվածքներ


1. Ականջները կտրելով լսողությունից չես զրկի

2. Աղբյուրով հիացողները Նեղոսը չեն տեսել

3. Աղքատին բոլորը հարցնում են` ինչ ես անում, չեն հարցնում` ինչ ես ուտում

4. Այս տարվա ձուն եկող տարվա հավից լավ է

5. Անծուխ փայտ չկա, անսխալ` մարդ

6. Անկոչ հյուրը առանց հյուրասիրության կմնա

7. Անտեր տանը ճրագ չի վառվի

8. Աչքերը գնում են տեսնելու այն, ինչ ականջները լսել են

9. Առյուծի ճաշի մնացորդները բորենուն կհասնի

10. Աստված գիտեր օձն ինչ սրտի տեր է, որ ոտքեր չի տվել

11. Բարեկամներն ու դեղերը նեղ օրվա համար են

12. Գործը` գործիմացին, երկաթը` դարբնին

13. Եթե հիմարը մեռնի, էլ մեզ ով կզվարճացնի

14. Եթե չշտապես, ձվից դուրս եկած ճուտը կտեսնես

15. Երազում գտավ, արթնացավ` կորցրեց

16. Երբ կշտացավ, սոված լինելը մոռացավ

17. Երբ հեծելազորը նահանջում է, հետևակից ինչ կարելի է սպասել

18. Երբ հիմարը խոսում է, խելոքը լռում է

19. Երբ մահն ուշանում է, կարծում են էլ երբեք չի գալու

20 Երբ վարդապետի անելիքը վերջանում է, ֆարաջան քանդում, նորից է կարում

Հայկական առածներ և ասացվածքներ


1. Ալյուրը մենք մաղեցինք, փախլավան ուրիշները կերան

2. Ախպերն ախպոր համար աղբյուր, ծարավ սրտին սառը ջուր

3. Ահը շատ, քան թե մահը

4. Աղոթքն իր տեղն ունի, թուրն իր տեղը

5. Աղվեսի վկան իր պոչն է

6. Աղքատին ով է տվել արքայություն

7. Ամառը որ պառկես հովեր, ձմեռը կսատկեն կովեր

8. Ամառվա փուշը, ձմեռվա նուշը

9. Ամեն անգամ գետը գերան չի բերի

10. Ամեն բան իր տեղը կգա, քոսայի մորուքը չի գա

11. Ամեն բանի վերջն է գովելի

12. Ամեն բարև տվող բարեկամ չէ

13. Ամեն մարդ կրակն իր ձվածեղի տակ է քաշում

14. Ամեն մարդու շապիկը իր մարմնին մոտ է

15. Ամեն շուն իր դռանն է հաչում

16. Ամեն փայտ շերեփ չի լինի, ամեն սար` Մասիս

17. Ամեն փորձանք մի խրատ է, ոչ փորձանքը կվերջանա, ոչ խրատը

18. Այծին պոզեր չեղան, ասաց` այս տարվա ուլն եմ

19. Այծն այծի համար լավ է, քան մի հոտ ոչխարը

20. Այսօրվա մի կանխիկը վաղվա երկու ապառիկից լավ է

21. Անբանը հաց ուտելիս առողջ է, աշխատելիս հիվանդ

22. Անձրևի ծեծածը կարկուտն էլ կծեծի

23. Անձրևն ինչ անի քարին, խրատն ինչ անի արին

24. Անճարը կերել է բանջարը

25. Անողը պրծավ, ասողը չպրծավ

26. Անպտուղ ծառը կկտրեն, պտղատու ծառին քար կգցեն

27. Անտեր մնաս դու բողազ, ինչ որ տեսնես կդողաս

28. Անտեր ոչխարը գայլը կուտի

29. Անուշ հոտը վարդից կուզեն, մարդկությունը մարդուց կուզեն

30. Աշխատանքը սև է, հացը`սպիտակ

31. Աշխարհի շինողն ու քանդողը լեզուն է

32. Աշխարհն աշխատավորինն է

33. Աշխարհն արոտ, մենք մեջը կարոտ

34. Աչքե տես, բերնե կարոտ

35. Աչքը շինելու փոխարեն հոնքն էլ հանեցին

36. Աչքի տեսածը հաստատ է, քան ականջի լսածը

37. Աչքից էլ եմ պրծել, աչքացավից էլ

38. Աչքն ինչքան բարձրանա, հոնքից վերև չի բարձրանա

39. Ապրել կա դանակ է, ապրել կա դմակ է

40. Աջով տուր,որ ձախով վերցնես

41. Առածն անխոցելի է

42. Առանց սիրո սիրտ չկա

43. Առաջ ասեղը քեզ խրիր, հետո մախաթն` ուրիշին

44. Առյուծին պատիվ էին տալիս, էշ դուրս եկավ

45. Ասա ով է ընկերդ, ասեմ ով ես դու

46. Աստծուց խնդրիր, բայց բահը ձեռքիցդ մի գցիր

47. Աստված սարը տեսնում է, ձյունը դնում

48. Աստված փլավն ում է տվել, ախորժակը` ում

49. Արագ եմ քայլում, ասում են` ծուռ է, կամաց եմ քայլում, ասում են` կույր է

50. Արգելված պտուղը համով կլինի

51. Արտը խախուտ, մահանա կարկուտ

52. Բանն ով անի,- ես ու դու, — հացն ով ուտի, — ես ու դու

53. Բամբասողը ընկույզի տոպրակ է, ինչքան շարժես ձայն կհանի

54. Բարդին էլ է շատ երկար, բայց ինչ անես, որ բար չունի

55. Բարեկամ կորցնելը հեշտ է, գտնելն է դժվար

56. Բարին որ չլիներ, չարն աշխարհը կքանդեր

57. Բաց ամանը շունն էլ կլիզի, կատուն էլ

58. Բաց բերանը ճանճ կմտնի

59. Բերան կա հաց չկա, հաց կա բերան չկա

60. Բերնե-բերան, հազար բերան, ասեղը կդառնա գերան

61. Բզի գլխին բռունցքով չեն խփի

62. Բոյին եմ նայում` խելքս է գնում, խելքին եմ նայում` զահլաս է գնում

63. Բրդողը գիտե, խոթողն ինչ գիտե

64. Գայլի գլխին ավետարան կարդացին,-շուտ արեք,-ասաց,-ոչխարը գնաց

65. Գայլի հետ գառ է ուտում, տիրոջ հետ սուգ է անում

66. Գայլից վախեցողը ոչխար չի պահի

67. Գայլն ընկավ ոչխարի մեջը, վայ մեկի տիրոջը

68. Գառին ասացին` գայլ որ տեսնես թքի երեսին. ասաց` ոչ տեսնեմ, ոչ թքեմ

69. Գդալով կերակրում է, պոչով աչքն է հանում

70. Գժի համար ամեն օր հարսանիք է

71. Գիժը գնաց հարսնետուն, ասաց` էս լավ է, քանց մեր տուն

72. Գիժը մի քար գցեց հորը, հազար խելոք հավաքվեցին չկարողացան հանել

73. Գինի է, թան չէ, ամեն մարդու բան չէ

74. Գիշեր չի եղել, որ չի լուսացել

75. Գիշերը գողություն է անում, ցերեկը <<տեր ողորմյա>> է ասում

76. Գիտուն աղվեսը երկու ոտքով է թակարդ ընկնում

77. Գլորվել է խուփը, գտել է պուտուկը

78. Գյուղ կանգնի, գերան կկոտրի

79. Գնա մեռի, արի սիրեմ

80. Գող` սիրտը դող

81. Գործը վաղվան մնաց, իմացիր կորավ գնաց

82. Գործը փառավոր, փառքը թևավոր

83. Գորտի երեսին թքեցին, ասաց անձրև է գալիս

84. Դառնություն չճաշակած, քաղցրության արժեքը չես հասկանա

85. Դարդ կա` կգա կանցնի, դարդ կա` կայրի կանցնի

86. Դարմանը քոնը չէ, դարմանոցը հո քոնն է

87. Դուրսը քահանա, ներսը սատանա

88. Դևին դժոխք ցույց չտաս, արքայության ճանապարհը չի իմանա

89. Եզան տակին հորթ են փնտրում

90. Եզը պոզերով են ուտում, ուրիշին են գող անվանում

91. Եզն ընկավ, դանակավորը շատացավ

92. Եթե տասը բան գիտես, մեկն ասիր, իննը պահիր

93. Եղիր գիտունին գերի, մի լինիր անգետին սիրելի

94. Ես աղա, դու աղա, բա մեր աղունն ով աղա

95. Ես գանձ եմ ասում, նա տանձ է հասկանում

96. Ես քեզ բան եմ ասում, իսկ դու բամբակ ես գզում

97. Երբ համոզված չես, որ խոսքդ բանի տեղ կանցնի, լավ է չխոսես

98. Երգ շատ գիտեմ, բայց ձայն չունեմ, որ երգեմ

99.Երեխային գործի դիր, ետևից գնա

100.Երեխան իր մատը ծծում, կարծում է մոր կուրծքն է ծծում

101. Երկաթը տաք-տաք կծեծեն

102. Երկնքից մի քար է կախված, ով ինքն իրեն չգովի, գլխին կընկնի

103. Երկինքն ի˚նչ ուղարկեց, որ հողը չընդունեց

104. Երկու նապաստակի ետևից ընկնողը ոչ մեկին չի բռնի

105. Երկու շուն կռվեցին, ճամփորդի բանը հաջողեց

106. Երուսաղեմ հասանք, քոռ վարդապետի ձեռքը համբուրեցինք

107. Զարկեց խորոտին, կպավ կոլոտին

108. Զոռն անզորին կերել է

109. Էն վաղ էր, որ էշը կաղ էր

110. Էշը դատի, ձին ուտի

111. Էշը քառասուն անգամ Երուսաղեմ է գնացել, էլի էշ է մնացել

112. Էշն ի˚նչ գիտե նուշն ինչ է

113. Էս շանն էս շարականն էլ շատ է

114. Էս քեզ խրատ, էլ չցանես կտավհատ

115. Ընկել է փողատերը, կանգնել է տղատերը

116. Ընկերովի մահը հարսանիք է

117. Թացն էլ չորի հետ վառվում է

118. Թե փող չունես ծոցիդ, ականջ չեն դնի ծվոցիդ

119. Թռչուն կա միս է ուտում, թռչուն կա միսն են ուտում

120. Թռչունը թևով է թռչում, մարդու համբավըէ գործով

121. Ժամանակը ոսկի է

122. Ժամից ես եմ գալիս, <<ողորմի աստված>> ինքն է տալիս

123. Ժողովուրդը քնած առյուծ է, որ արթնացավ էլ չի քնի

124. Ժողովրդի ձայնը թնդանոթի ձայնից ուժեղ է

125. Իմ բանն աջ է, ով ուզում է թող հաչե

126. Ինչ աղբրից որ ջուր ես խմում, էն աղբրին քար մի գցի

127. Ինչ որ բրդես, այն կխրթես

128. Ինչ չէր տեսել պատից կախ, տեսավ ճակտից կախ

129. Ինչքան գետնի երեսն է, յոթ այնքան գետնի տակն է

130. Ինքը չկա թիզ ու կես, արարմունքը գազ ու կես

131. Իր աչքի գերանը չի տեսնում, ուրիշի մազը տեսնում է

132. Իր համար քնում, ուրիշի համար երազ է տեսնում

133. Իր տանը կրակ, ուրիշին՝ ճրագ

134. Լավ է կանգնած մեռնել, քան ծնկաչոք ապրել

135. Լավ հնձվորը դաշտում էլ կհնձի, սարում էլ

136. Լավ ձին գարի կավելացնի, վատ ձին՝ մտրակը

137. Լավ մսի կտոր է, բայց ի˚նչ անեմ, շան բերանն է

138.Լավ է կանգնած մեռնել, քան ծնկաչոք ապրել

139. Լավ է աչքով կույր լինել, քան մտքով

140. Լավ է մարդու աչքը դուրս գա, քան անունը

141. Լավ է քիչ, քան ոչինչ

142. Լեզու կա դեզ է, լեզու կա մկնդեղ է

143. Լեզուդ որ չլիներ, ագռավներն աչքերդ կհանեին

144. Լեզուն երկբերան է, մեկով աղոթում՝ մյուսով հայհոյում է

145. Լեզուն մեկ է խոսում, հացն՝ երկու

146. Լեռը մուկ ծնեց

147. Լեռն ինչքան էլ բարձր լինի, մի օր վրայով ճանապարհ կանցնի

148. Լռությունը միշտ չէ, որ ոսկի է

149. Խալխի վրա շուն է հաչում, մեզ վրա՝ կատու

150. Խելքին մեկ, անխելքին՝ հազար ու մեկ

151. Խելքը բնովի է, դնովի չէ

152. Խելքը ոսկե թագ է, ամեն մարդու գլխին չի լինում

153. Խելքները աճուրդի են հանել, ամեն մարդ իր խելքն է հավանել

154. Խորովածի հոտի գնացին, էշ էին դաղում

155. Խոփն աշխատելով է փայլում

156. Ծառի որդն իրենից կլինի

157. Ծառի տակ պառկելով բերանդ տանձ չի ընկնի

158. Ծերանաս, ծերի պատիվն իմանաս

159. Կաթի հետ մտածը հոգու հետ դուրս կգա

160. Կաղնին ընկավ, բայց անտառը կա

161. Կամ աղն է պակաս, կամ մաղը

162. Կանգնած դողում է, պառկած սողում է

163. Կանգնած ջուրը կհոտի

164. Կաշառքը մութ տեղը լույս կտա

165. Կապրի զրկվողը, չի ապրի զրկողը

166. Կավագունդը նստել, քարի դարդն է լացել

167. Կատվի դեմ մուկ է, մկան դեմ՝ կատու

168. Կատվի խաղը մկան մահն է

169. Կարմիր կովն իր կաշվից դուրս չի գա

170. Կնոջ շինած տունը աստված էլ չի քանդի, աստծու շինած տունը կինը կքանդի

171. Կռվի մեջ չիր ու չամիչ չեն բաժանում

172. Կրակի մեջ ես եմ խորովվում, Կիրակոսին են գովում

173. Կուզիկին աղջիկ չեն տալիս, զոքանչի սիրունն է հարցնում

174. Կուժ քեզ եմ ասում, կուլա դու լսիր

175. Կուժն ու կուլան խեղճ մարդու գլխին են կոտրում

176. Կույրի ի˚նչ պետքն է, թե մոմը տանկ է

177. Կուշտը քաղցածին մանր կբրդի

178. Հագուստի նորն է լավ, ընկերոջ՝ հինը

179. Հալալ մազը չի կտրվի, հարամ գերանը կկոտրվի

180. Հանաքը դարձավ դանակ

181. Հաստ ու բարակ մի գին է, վա՜յ բարամ մանողին

182. Հավին ընկերացար, կտուցդ կեղտոտ կլինի

183. Հարյուր բարության դիմաց, մի չարությունը շատ է

184. Հարևանիդ ուզիր մի կով, որ աստված քեզ երկուսը տա

185. Հացը գցիր ջուրը, ձուկը չիմանա, աստված կիմանա

186. Հացի զոռ, բանի քոռ

187. Հացի կտրածը թուրը չի կտրի

188. Հերոսը մեկ անգամ է մեռնում, վախկոտը՝ հազար

189. Հողը լավին էլ է ընդունում, վատին էլ

190. Ձիերին էին պայտում գորտերը թաթերը մեկնեցին

191. Ձին ձիու մոտ կապես կամ կծել կսովորի, կամ քացի տալ

192. Ձու գողացողը ձի էլ կգողանա

193. Ձուկը գլխից է հոտում

194. Ձուկը ջրում առևտուր չեն անում

195. Ղարիբի գերեզմանը առանց քարի կմնա

196. Ղարիբի հացը լեղի է, ջուրը՝ թույն

197. ճ˚անճն ինչ է, որ ճենճն ինչ լինի

198. Ճիշտ խոսողի գդակը ծակ կլինի

199. Ճտերն աշնանը կհամրեն

200. Մախաթը ջվալում չի պահվի

Աֆղանական առածներ և ասացվածքներ


1. Աղվես որսալու ես գնում, վագրը աչքիդ առ:

2. Աղվեսի թշնամին իր մորթին է:

3. Աղքատի հալվայի մեջ էլ փուշ կընկնի:

4. Ամառը աղքատի համար հագուստ է:

5. Ամեն թռչուն իր բույնն է գովում:

6. Ամեն թռչուն իր բույնն ունի:

7. Ամեն բան իր ժամանակն ունի:

8. Ամեն մարդու հայրենիքն իր համար մի բուրաստան է:

9. Ամեն վերելքին վայրէջքն է հաջորդում:

10. Ամուսնանալը հեշտ է, ընտանիք կազմելն է դժվար:

11. Այծի համար իր պոզերը ծանրություն չեն:

12. Անձրևից փախավ, հեղեղի տակ ընկավ:

13. Անձրևոտ օրվան պարզ օրն է հաջորդում:

14. Անմիաբանությունը ընտանիք է քայքայում:

15. Առանց փշի վարդ չկա:

16. Արա այն, ինչ ասում է մոլլան, մի անիր այն, ինչ անում է մոլլան:

17. Արիությունը զարդարում է տղամարդուն:

18. Արջը դեռ չսպանած` մորթին չես վաճառի:

19. Արտաքինով մոլլա է, գործով` սատանա:

20. Բարեկամները դժբախտության ժամանակ են հարկավոր:

Արաբական առածներ և ասացվածքներ


1. Ագռավից բազե չի ծնվի:

2. Ագռավի կռռալով անձրև չի գա:

3. Ախորժակը բացվում է առաջին պատառից, վեճն սկսվում է առաջին խոսքից:

4. Ամեն ասված խոսքի համար լսող ականջ կա:

5. Ամեն գլուխ յուրովի է ցավում:

6. Ամեն խոսք իր պատասխանն ունի:

7. Ամեն կովի համար կթվորուհի կա:

8. Ամեն մարդ կրակն իր կարկանդակի տակ է քաշում:

9. Ամեն շուն իր դռանն է հաչում:

10. Ամեն պոչավոր իր պոչով է հպարտանում:

11. Ամեն սիրահար իր Լեյլուն է երգում:

12. Ամեն սպիտակ բան ճարպ չէ, ամեն սև բան`արմավ:

13. Ամենալավ սովորությունը լեզուն ատամների ետևը պահելն է:

14. Ամենալավ իշխողը նա է, ով ինքն իրեն է իշխում:

15. Աչքերը հոնքերից վերև չեն լինում:

16. Առածը խոսքի աղն է:

17. Առանց ժողովրդի սուլթան չկա:

18. Առանց պատճառի ծիծաղելը հիմարության նշան է:

19. Առյուծը վանդակում էլ առյուծ է:

20. Աստղերը ում են պետք,երբ լուսինը լուսավորում է:

Ասորական առածներ և ասացվածքներ


1. Ամեն մածնավաճառ իր մածունն է գովում:

2. Ամեն մարդ իր տանը թագավոր է:

3. Այստեղից քշեցին, այնտեղ էլ չընդունեցին:

4. Անամոթի երեսին թքեցին, ասաց` գարնան անձրև է:

5. Անկոչ հյուրը հյուրասիրության չպետք է սպասի:

6. Աշխատում է Համման, ձվածեղն ուտում է Թամման:

7. Աշխարհը վարագույրով ծածկված չէ:

8. Ավելի լավ է առյուծն ինձ քրքրի, քան աղվեսը խաբի:

9. Ավելի լավ է գյուղում տեր լինել, քան` քաղաքում ծառա:

10. Բամբասողը սատանայի բարեկամն է:

11. Բերանով կերավ, քթածակերից դուրս եկավ:

12. Բուն էլ է մտածում, որ իր ձագերը գեղեցիկ են:

13. Գլորվող քարը չի մամռակալի:

14. Գլուխ որ լինի, գլխարկը Բաղդադից էլ կբերեն:

15. Դաշտի գառը սարի ոչխարից լավ է:

16. Դրախտում, ուր մենք չկանք, թող էշերը զռան:

17. Դու ճիշտ խոսիր, հետո թեկուզ երկինքը փլվի:

18. Եզներն են քաշում,սայլն է ճռռում:

19. Երբ եզն ընկնում է, դանակ են սրում:

20. Երկու խոհարարի եփած ճաշը կայրվի:

Եղիշե Չարենցի Ամբոխները խելագարված պոեմի վերլուծությունը


Պոեմի գաղափարական բովանդակությունը

Բանվորագյուղացիական երկիրը ոչ միայն ռազմի սվիններով ու հրացանների համազարկով, այլև ժողովրդի հոգեկան ուժերի անսանձ խոյանքով ոտքի էր ելել հին աշխարհը կործանելու և նրա փլատակների վրա նորը կառուցելու:Բովանդակ Ռուսաստանը՝ մի ծայրից մյուսը, ապրում էր հեղափոխության ազատարար շնչով:Ոտքի ելած ժողովրդի պայքարը պատկերելու համար Չարենցը դիմեց այդ նշանավոր իրադարձությանը ներդաշնակ հերոսական ասքի ժանրին:

Հեղափոխության վիթխարի տարերքն ու վեհությունն արտահայտելու համար գրված <<Ամբոխները խելագարված>> (1919) պոեմը նշանավորեց հայ բանաստեղծության գաղափարական շրջադարձը:Եթե <<Սոմայում>>  հեղափոխությունը ներկայացվում է դիցաբանական հերոսի կերպարանափոխության խորհրդապաշտական պատկերով, ապա այս պոեմում հանդես են գալիս իրական մարդիկ՝քաղաքներից,գյուղերից ու ստեպներից եկած ժողովրդական զանգվածները:

<<Ամբոխները խելագարված>> պոեմը 20-30-ական թթ.-ի քննադատությունը համարել է ժողովրդի անարխիստական խռովության և <<կույր տարերքի>> արտահայտություն,ուր,ոմանց կարծիքով թերագնահատվել է զանգվածների հեղափոխական գիտակցությունը:Դա սխալ տեսակետ է:Այս ենթադրության համար հիմք է ծառայել պոեմի <<Ամբոխները խելագարված>> վերնագիրը, ինչպես և այն, որ Չարենցը հեղափոխությունը ներկայացնում է որպես <<ամբոխների>> հոգեկան ուժերի հուզական բռնկում:Մինչդեռ Չարենցի <<ամբոխները>> հեղափոխության վեհ գաղափարներով լուսավորված այն զանգվածներն են, որ ամբողջ էությամբ գիտակցում են իրենց պայքարի ու նպատակների պատմական բովանդակությունը:Պոեմում շարունակ հոլովվող <<ամբոխները խելագարված>> հասկացությունը ուղղակի հակադրությունն է ժողովրդի <<ամբոխ>> հորջորջմամբ նսեմացնելու միտումի,որ տեղ ուներ դարասկզբի անկումային պոեզիայում:Այնպես,ինչպես ժողովուրդն իր էպոսում դրական հերոսներին որակում է Սասնա ծռեր, այդպես էլ Չարենցը իրեն հարազատ մարդկային զանգվածներին բնութագրում է այդ մակդիրով:Ազատագրական պայքարի հերոսներին երգող գրականության նշանաբանը Մ. Գորկին համարում էր <<խոլ-խիզախների խենթությունը>>: Չի կարելի տարակուսել, որ <<խելագարված ամբոխների շարժումը>> պատկերելիս Չարենցը նկատի է ունեցել նաև Մ. Գորկու ռոմանտիկական արվեստի ավանդները:Ժողովուրդը պոեմում երևում է ոչ միայն հին աշխարհի կործանման սկզբունքը կրողի,այլև կյանքը՝ նոր ու գեղեցիկ հիմունքներով վերակառուցողի դերով:Չարենցը մեծարում է ժողովրդի հեղափոխական կամքը:Նրա դյուցազնական ոգին ու նպատակների պատմական վեհությունը:Ահա պոեմի այն հատվածը, ուր վեհաշունչ-պաթետիկ ոճով բանաստեղծը տալիս է <<խելագարված ամբոխների>> գնահատությունը:

Խավար է մեծ սիրտը նոցա, բայց խավարում անծայրածիր-

Երկինքներ կան կապուտաչյա, հորիզոններ՝ անծայր, անծիր

Ու աչքերում նրանց կապույտ, ուր իջել է գիշերը մութ-

Հազար բողբոջ կա կրակոտ, ու արշալույս, ու առավոտ:

Նրանց ձգված մկաններում ուժն է նստել խոնավ հողի,-

Եթե ուզեն՝արևներին նոր տեմպ կտան ու նոր ուղի…

Եթե ուզեն՝ արեգակներ կըշպրտեն երկինքն ի վեր,

Եթե ուզեն՝ վայր կբերեն երկինքներից արեգակներ…

Եթե ուզեն՝ կամքով արի ու աշխարհի հրով վառված-

Ինչեր միայն չեն կատարի ամբոխները խելագարված…

Պոեմի միջով կարմիր թելի պես անցնում է ժողովրդի՝որպես հեղափոխության վիթխարի և ահեղ ուժի գաղափարը:

Պոեմի կառուցվածքը

Չարենցի նպատակը ոչ թե հեղափոխության համայնապատկերը ներկայացնելն էր, այլ նրա համամարդկային բովանդակության բացահայտումը:Հեղափոխությունը, նրա հայացքով, ընդգրկելու է ամբողջ աշխարհը, ծավալվելու է նրա անսահման տարածություններում, հասնելու է տիեզերական ոլորտներ:Պոեմը բացվում է ժողովրդական դյուցազնավեպերի հրովարտակը հիշեցնող դիմումով:Բանաստեղծն իր ողջույնն է հղում աշխարհի բոլոր կողմերի կրակված սրտերին,ազդարարելով պատմության նոր այգաբացը:

Հեռու, մոտիկ ընկերներին,-աշխարհներին,արևներին,-

Հրանման հոգիներին:-

Բոլոր նրանց,ում որ հոգին վառվում է վառ,-

Բոլոր նրանց հոգիներին արևավառ,-

Կյանքի,մահի այս ամեհի աղջամուղջում՝

Ողջակիզվող հոգիներին-ողջույն ողջույն:

Այս դիմում-նախերգանքին հետևում է ժողովրդական զանգվածների նպատակների միասնության միտքը.

Արևի տակ իրիկնային,իրիկնային հրով վառված՝

Այդ հին դաշտում կռվում էին ամբոխները խելագարված

Քաղաքներից ու գյուղերից, ստեպներից հեռու ու մոտ՝

Եկել էին նրանք նորից՝ հուսավառված ու կրակոտ:

Ով քաղաքից էր հեռացել-նա թողել էր մշուշը ծեր,-

Մշուշը, որ կյանքի վրա մխաշաղախ ամպ էր դարձել:

Ով եկել էր գյուղից հեռու-նա թողել էր հողը խոնավ,

Որի վրա կյանքը հլու ոչ մի ոսկի հասկ չծնավ:

Ով եկել էր ստեպներից, նա թողել էր անծայրածիր

Լայնությունը հորիզոնի,որ իր համար բանտ էր դարձել:

Ամբոխների միաձույլ կամքով և հերոսական ոգեշնչումով ծավալվում է ճակատամարտը երկաթուղային կայարանի ու քաղաքի գրավման համար, որի նկարագրությանն են նվիրված պոեմի մյուս մասերը՝4-16-րդ գլուխները:Ահա և <<ամբոխների>> հուժկու ընթացքը դեպի արևը,որով էլ ավարտվում է պոեմը:

Աչքերն հառած հեռու-հեռուն կարմիր վառվող արեգակին

Արևավառ հեռուներում նրանք արեգակի հրով վառված՝

Հոծ խմբերով հազարանուն, արեգակի հրով վառված՝

Դեպի Արևն էին գնում ամբոխները խելագարված…

Պոեմի սյուժեն

Հին և նոր աշխարհների ճակատագրական բախումը Չարենցը ցույց է տվել ոչ թե մանրամասն նկարագրություններով, այլ հեղափոխության մի դրվագի բանաստեղծական հզոր ընդհանրացմամբ:Պոեմի սյուժետային հիմքը հեղափոխության դրվագներից մեկն է՝ հին աշխարհը մարմնացնող քաղաքն ու կայարանը գրավելու համար մղված ճակատամարտը:

Ուրբանիստ բանաստեղծների ոճով Չարենցը բուրժուական քաղաքը պատկերում է որպես <<զառամյալ>> քաղաքակրթության միջնաբերդ:Քաղաքի կողքին կայարանն է:Խենթացած ամբոխները ճակատամարտ են տալիս և գրավում քաղաքը և կայարանը, խորտակելով հին աշխարհի այդ ամրոցները:Պոեմի  բովանդակությունը, անտարակույս, շատ ավելի հարուստ է, քան այս պարզ սյուժեն:Նրանում էպիկական լայն գծերով երևում են հեղափոխության ընդարձակ չափերն ու զանգվածների հզոր ուժերի լեռնացումը:

Պոեմի ոճը

<<Ամբոխները խելագարված>> պոեմում կան նաև ռեալիստական թանձր նկարագրություններ, բայց բնույթով հիմնականում ռոմանտիկական ոճի ստեղծագործություն է:Ռոմանտիկական ոճը ժամանակի գրականության բնորոշ հատկանիշն էր: <<Ռոմանտիկա, ես մտերմացել եմ քեզ հետ>>,- այդ տարիներին գրում էր ռուս բանաստեղծ Էդ. Բագրիցկին, արտահայտելով իր ժամանակակիցներին համակած տրամադրությունը:Այդպես էին մտածում նաև հեղափոխության մյուս երգիչները,որոնց մեջ և նրա ամենամեծ երգիչը՝Եղիշե Չարենցը:Ժամանակի հերոսապատումն արտահայտելու խնդիր դնելով իր առջև, Չարենցը դիմեց արտահայտչական այնպիսի եղանակների,որոնք համապատասխանում էին հեղափոխության անսանձ տարերքին:Չարենցի պատումի մեջ կարևորագույն դեր ունեն երգի,արևի և մի շարք այլ խորհրդապաշտական կերպարներ:Հին աշխարհը գրոհող հեղափոխության մարտիկների հերոսական ոգին արտահայտելու համար նա հաճախակի դիմում է <<երգի>> կերպարին. <<Ու երգելով կռվում էին ամբոխները խելագարված>>, <<երգ էր կարծես կռիվը այդ>>, <<որպես բազե՝երգը նրա սլանում էր հեռու հեռու>>, <<երգով գրավեցին կայարանը>> և այլն:Բնորոշ է նաև այն, որ այս պոեմում Չարենցը շարունակ օրհներգում է արևը որպես կյանքի նշան:Չարենցի արևապաշտությունը նման չէ սիմվոլիստ բանաստեղծների նկուն աղոթքներին:Չարենցի արևապաշտությունը արևի՝արիության, ուժի, վերածնության ժողովրդական պատկերացումից սնվող մեծ զգացմունք է:Պոեմի եզրափակող տողերում Արևը մտնում է հաղթանակած բազմությունների երթը, խորհրդանշելով նրանց հզոր ապագան.

Հոծ խմբերով հազարանուն, արեգակի հրով վառված՝

Դեպի Արևն էին գնում ամբոխները խելագարված

Ավ. Իսահակյանի <<Աբու-Լալա Մահարի>> պոեմը ևս վերջանում է դեպի արևը գնացող բանաստեղծի կերպարով՝՝ <<Եվ ոսկեփրփուր ծիրանին ուսին Աբու Մահարին, մեծ բանաստեղծը, թռչում էր անդուլ՝ հաղթական ու վեհ, դեպի արևը, անմահ արևը…>>:

Երկու դեպքում էլ արև ըմբռնվում է որպես ազատության խորհրդանշան:Բայց եթե Ավ. Իսահակյանի խռովարար հերոսը ազատության գաղափարը իմաստավորում է անհատապաշտորեն,ապա,Չարենցը դրա մեջ դնում է ժողովրդական զանգվածների՝պայքարով նվաճող երջանկության միտքը:

Պոեմի լեզուն, պատկերները, ռիթմը

Չարենցի հերոսական ասքի ռոմանտիկական ոճի մեջ կարևոր դեր է խաղում նրա ինքնատիպ բառապաշարը:Չարենցը այստեղ ցույց է տալիս բառի՝ հուզական հատկանիշները երևան բերելու մեծ բարպետություն:Նրա գրչի տակ սովորական բառը դառնում է բառ-կերպար, բառ-բնութագրություն, բառ-զգացմունք:Ահա, օրինակ, հետևյալ տողը.<<Իրիկուն էր, հրակարմիր մի իրիկուն>>:Հրակարմիր ածականը այս կապակցության մեջ ոչ միայն հատկանիշ է արտահայտում, այլև՝ գործողություն:Դա բնութագրում է ոչ միայն օրվա տվյալ պահը, այլև՝ ընդհանրապես լարված ու բռնկված ժամանակը:Ավելին, դա նաև արտածում է որոշակի հուզական վերաբերմունք:Չարենցը պոեմում դիմում է այնպիսի ծավալուն մետաֆորական պատկերների, որոնք դառնում են հասարակական կյանքի մեծ երևույթները բնութագրող խորհրդանիշներ:Այդպիսի մեծախորհուրդ մետաֆորներ են մայրամուտն ու արշալույսը, որոնցից առաջինը խորհրդանշում է մեռնող հին աշխարհը, երկրորդը՝ նոր ծագող կյանքը;Պոեմը աչքի է ընկնում նաև ռիթմիկական բազմազանությամբ:Ռիթմի փոփոխությունները կոչված են ցայտունացնելու հեղափոխության հուժկու ընթացքը:Այսպես,պոեմի երկրորդ գլխում ներկայացված բնանկարը՝իրիկուն, մայրամուտ, ալեծածան արտեր, լայնատարած դաշտ,-այս ամենը սկզբում դիտված են հանդարտ, անշարժ դրության մեջ:Դեռ ամբոխները չկան,իսկ երբ երևում են՝ պոեմի ռիթմն անմիջապես փոխվում է, պատկերը լցվում հողմնային անսանձ տարերքով:

%d bloggers like this: