Կենդանիների հոգեկանը և մարդու հոգեկանը


Կենդանիների հոգեկանի առանձնահատկությունները

 

Կենդանիների գլխուղեղի զարգացումը և նրանց արտացոլող, հոգեկան գործունեության նոր, ավելի բարդ ձևերի առաջացումը կատարվւմ է կյանքի որոշակի պայմանների ազդեցությամբ, շրջապատող միջավայրին կենդանիների համալրվելու պրոցեսում:

Մշտապես փոփոխվող արտաքին միջավայրը որոշակի փոփոխություններ է առաջացնում ոչ միայն կենդանիների օրգանիզմի կառուցվածքում, այլև նրանց վարքի ձևերի ու եղանակների մեջ: Միջավայրին հաջողությամբ հարմարվելը կախում ունի կենդանու` կենսապայմանների փոփոխմանը համապատասխան իր վարքը արագորեն փոփոխելու ընդունակությունից: Հասկանալի է, որ կենդանու վարքի ճկունությունը և փոփոխականությունը ուղղակի կախման մեջ են գտնվում նյարդային համակարգի և արտացոլման ձևերի մակարդակից:

Կենդանիները շրջապատի միջավայրին հարմարվում են արտոցոլող գործունեության այնպիսի ձևերի միջոցով, ինչպիսիք են ոչ պայմանական ռեֆլեքսները, բնազդները, ձեռք բերված հմտությունները և բանական գործունեության պարզագույն ձևերը:

Կենդանիների բնազդները

Վարքի բնազդային ձևը բնածին է, այն կենդանուն <<տրված>> է պատրաստի վիճակում` արդեն նրա ծննդյան օրվանից: Բնազդները մշակվում են մի քանի սերունդների կուտակած և ամրապնդված այն հատկությունների շնորհիվ, որոնք ձեռք են բերել տվյալ տեսակի կենդանիները արտաքին պայմանների ազդեցությամբ: Հենց դրանով է բացատրվում, որ բնազդային գործողությունները լավ են համապատասխանում կենդանիների տվյալ տեսակի համար սովորական կենսապայմաններին: Այդպիսի բնազդային գործողությունների օրինակ են թռչունների կողմից բների պատրաստումը, նրանց չվելը և այլ բաներ:

Բնազդները կենդանուն ապահովում են շրջապատող միջավայրին հաջող հարմարվելու և անհրաժեշտ կենսական պահանջների բավարարման գործում: Սկյուռը, ենթարկվելով բնազդին, կառուցում է իր բունը և սննդի պաշար է կուտակում: Ճիճվահիվանդությամբ տառապող շունը սկսում է ուտել գնդաշածաղիկ խոտաբույսը, որն ունի բուժիչ հատկություն:

Բոլոր բնազդային գործողությունները կատարվում են առանց իմանալու և հասկանալու նրանց արդյունքները, բայց անվիճելի է դրանց օգտակարությունը օրգանիզմի համար:

Բազմաթիվ դիտողություններն  ու փաստերը ցույց են տալիս, որ կենդանու կենսապայմանների փոփոխման դեպքում երբեմն շատ նպատակահարմարև կատարյալ բնազդային գործողությունները վերածվում են անիմաստ և նույնիսկ վնասակար գործողությունների:

Եթե սնունդ հայթայթելու գնացած թանձրահավի ձուն, որ նա տաքացնում է` ճուտ հանելու համար, մենք տեղափոխենք, դնենք մի փոքր այն կողմ, ապա նա վերադառնալով կնստի իր նախկին տեղը և կշարունակի <<տաքացնել>>, ամենևին հոգ չտանելով իր տեսադաշտից ոչ հեռու գտնվող ձվի մաին:

Բնազդներն ամենևին չեն մնում անփոփոխ: Կենդանիները, ընկնելով նոր կենսապայմանների մեջ, ստիպված են փոխել իրենց վարքը, որի հետևանքով ձեռք են բերվում նոր հատկություններ, որոնք հետագայում, փոխանցվելով սերնդե-սերունդ, ուժեղանում են և ամրապնդվում մի քանի սերունդներում:

Օրգանիզմի նոր, վերստին ձեռք բերած և հին, ամրապնդված հատկությունները սերտորեն կապված են միմյանց հետ:

Եթե պայմանական ռեֆլեքսները, առաջանալով որոշակի կենսապայմաններում, այնուհետև պետք է կրկնվեն կենդանու տվյալ տեսակի մի շարք սերունդներում, ապա դրանք կարող են ամրապնդվել, դառնալ ժառանգական և փոխանցվել հաջորդ սերնդին: Եվ, ընդհակառակը, այն անպայման ռեֆլեքսները, որոնք չեն ապահովում կենդանու հաջող հարմարվելը միջավայրի փոփոխված պայմաններին, աստիճանաբար մահանում են և դադարում ժառանգաբար անցնել սերունդներին:

Կենդանիների ունակությունները

Կենդանիների կյանքի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նրանք չեն կարող հաջողությամբ հարմարվել փոփոխված պայմաններին` հենվելով միայն իրենց վարքի բնածին ձևերի` ոչ պայմանական ռեֆլեքսների և բնազդների վրա: Վարքի հին, բնածին ձևերը լրացվում են նոր, ձեռքբերովի ձևերով` ունակություններով:

Կենդանիների ունակություններ կոչվում են այն գործողությունները, որ նրանք ձեռք են բերում իրենց անհատական փորձի միջոցով:

Կենդանիներին ունակություններ կարելի է պատվաստել ինչպես նրանց կյանքի բնական պայմաններում, այնպես էլ հատուկ վարժեցման, մարզման միջոցով: Փորձերը ցույց են տալիս, որ ունակություններ ձեռք բերելու ընդունակություն ունեն ոչ միայն բարձր, այլև անգամ ստորին աստիճանի վրա գտնվող կենդանիները: Սակայն որքան ավելի կազմակերպված և բարդ է օրգանիզմը, որքան ավելի շատ է զարգացած կենդանու նյարդային համակարգը, այնքան ավելի բարձր է զարգացած ունակություններ ձեռք բերելու ընդունակությունը:

Ունակություններ համեմատաբար ավելի դյուրին է ձեռք բերում ուտիճը (տարականը): Նրան կարելի է ընտելացնել սննդանյութը վերցնել միայն շախմատի տախտակի սև քառակուսիների վրայից: Կարելի է մեղվին այնպես վարժեցնել, որ նա նստի որոշակի գույն ունեցող թղթի վրա և այլն:

Ունակություններ ձեռք բերելու մեծ հնարավորություններ ունեն բարձրակարգ կենդանիները: Հիշենք, թե ինչպես են կենդանիներին ընտելացնում և վարժեցնում մարզիչները:

Կենդանիների` ձեռք բերված ունակությունների վրա հիմնված վարքը նրանց հնարավորություն է տալիս ավելի դյուրին և լավ հարմարվելու նոր կենսապայմաններին, քան բնազդային վարքը:

 

Կենդանիների ինտելեկտուալ (բանական) վարքը

 

Փոփոխված կենսապայմաններին հարմարվելու ավելի բարձր և ճկուն ձև ունեն այն կենդանիները, որոնք օժտված են բանական գործունեության սաղմերով: Օրինակ, այդպիսի կենդանիներ են մարդանման կապիկները:

Ի. Պ. Պավլովի և նրա աշակերտների կատարած հետազոտությունները համոզիչ կերպով ցույց են տալիս, որ մարդանման կապիկներն ընդունակ են լուծելու այնպիսի բանական խնդիրներ, որոնք պահանջում են կապեր և հարաբերություններ հաստատել առարկաների միջև, կատարել կոմբինացված և նպատակասլաց գործողություններ: Գործողությունների այդ նպատակասլացությունը մենք նկատում ենք ոչ միայն պարզ, այլև մի շարք իրար հաջորդող գործողություններից բաղկացած խնդիրների լուծման մեջ:

Գ. Զ. Ռոգինսկու փորձերում նկարագրվում են նմանօրինակ խնդիրների լուծման ժամանակ կապիկների կատարած գործողություններն ու եղանակները: Պետեր կապիկի առաջ, վանդակից դուրս գտնվող սեղանի վրա դրված էր խնձոր, որը նա չի կարող վերցնել ձեռքով: Պետերն այն վերցնում է իր ձեռքում գտնվող մակարոնի ձողիկի օգնությամբ:

Ավելի բարդ փորձ կատարվեց մյուս կապիկի` Պարիսի հետ: Վանդակից մեկ մետր հեռավորության վրա գտնվող սեղանի վրա դրված է խնձորը: Պարիսն անմիջապես դեպի խնձորն է մեկնում ձողը, բայց այն կարճ է: Վերցնում է մի այլ ձող, բայց այն էլ շատ հաստ է: Նա սկսում է բոլոր կողմերից կրծոտել ձողը և կրկին անհաջող փորձեր է կատարում խնձորը ձեռք բերելու համար: Պարիսը այդ եղանակով փորձեց 15 ձող: Չհասնելով արդյունքի, նա վազում է դեպի վանդակի կենտրոնը, նետվում դեպի բարձր կախված ձողը, ատամներով նրանից կտրում 1.5 — 2 սանտիմետր տրամագիծ և 0.75 սանտիմետր երկարությամբ ձող և, վերադառնալով վանդակ, դեպի իրեն է գլորում խնձորը:

Ի. Պ. Պավլովի փորձերի ժամանակ Ռաֆայել կապիկը լուծում էր ավելի բարդ խնդիրներ: Նա հրապուրանքին տիրանալու համար սովորեց բացել զանազան փականներ, դրա համար ընտրելով որոշակի չափի և կտրվածքի բանալի-ձողեր, կարողանում էր ջուր լցնել կրակի վրա, առանձին արկղերից պատրաստում էր աստիճաններ ունեցող աշտարակ և այլն:

Այդ բոլոր օրինակները խոսում են այն մասին, որ կապիկների մոտ նկատվում են բանական գործողություններ: Բայց, ասում է Ի. Պ. Պավլովը, կապիկը ոչ թե մտածում և խորհում է, ինչպես այդ անում է մարդը, այլ պրակտիկորեն օգտակար գործողություններ է կատարում:

<<Նրա մտածողությունը դուք տեսնում եք նրա արարքներում>>, <<… այդ ողջ գործունեությունը, երբ կապիկը փորձում է և մեկը, և մյուսը, հենց այդ էլ մտածողություն է գործողություններով, որը դուք տեսնում եք սեփական աչքերով: Դա զուգորդումների մի շարք է, որոնցից մի մասը ստացվել է անցյալում, մի մասն էլ այժմ կազմվում և ստացվում է ձեր աչքերի առաջ, կոմբինացվում ձեր աչքերի առաջ… իհարկե դա տարրական բանականություն է…>>:

Կապիկի երկրորդ ազդանշանային, խոսքի ժամանակավոր այն կապերի բացակայությունը, որոնց օգնությամբ և ձևավորվում են մտքերը, նրան զրկում է իր գործողությունները նախապես կշռադատելու և պլաարդու մոտ:նավորելու հնարավորությունից: Իր գործողությունները պլանավորելու, նպատակասլաց խորհելու ընդունակությունը երևան է գալիս միայն խոսելու ընդունակություն ձեռք բերած մարդու մոտ:

Posted on Ապրիլի 19, 2014, in Հոգեբանություն, Գիտություն. Bookmark the permalink. Թողնել մեկնաբանություն.

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s

%d bloggers like this: