Հայկ դյուցազն

Հայկ դյուցազն

———————————————————————————————-

Հայ հին առասպելաբանության ամենաբնորոշ կողմերից մեկը նրա նյութի պատմական և հայրենասիրական լինելն է: Հայկի և Բելի առասպելի սյուժեն ամբողջությամբ պատմական է: Դիցաբանական այդ հսկաների կռվի ընդհանրացման հիմքն է կազմում ուրարտա-ասորական դարավոր պայքարը, որի ընթացքում ուրարտացիները սկզբնական շրջանում պարտության մատնեցին իրենց թշնամուն:

Հայոց դիցաբանության մեջ արտացոլվում է ժողովրդի աշխարհայեցողությունը բնության ու հասարակական երևույթների նկատմամբ:

Հայկը <<Կշեռք>> համաստեղության աստվածն է եղել:

Հայկի հակառակորդն է Բելը, որը նույնպես դիցաբանական կերպար է: Վերջինս բաբելական միֆոլոգիայում դրական գծերով է հանդես գալիս, իսկ մեր առասպելաբանության մեջ` խիստ բացասական:

Բաբելական դիցաբանության մեջ բազմաստվածների շարքում կային աստեղային յոթ գլխավոր աստվածներ` Շամաշ-արեգակ, Սին-լուսին, Մարդուկ-Յուպիտեր, Ներգալ-Մարս, Իշտար-Վեներա, Նեբո-Մերկուրի և Նինիբ-Սատուրն:

Բաբելական միապետության ստեղծումից հետո, Բաբելոնի աստվածը` Մարդուկը, կոչվեց Բել, որ նշանակում է Տեր, թագավորների թագավոր, աստվածների աստված:

Բել-Մարդուկը համարվում էր որպես ամբողջ տիեզերքի, աշխարհի, կենդանիների ու մարդու ստեղծողը, արարիչը: Աստվածներից առաջ գոյություն ուներ անսահման ջրային քաոս, ամեն ինչ անձև էր և անպատրաստ: Ամեն ինչի սկիզբը այդ ջրային տարածությունն էր, այդ անծայրածիր օվկիանը, որ դառնում է բոլոր արարածների մայրը: Այդ համատարած ջրային քաոսի անձնավորումը Տիամատ աստվածուհին էր` զարհուրելի հրեշի պատկերով: Սրանից ծնվում են մեծ ու փոքր աստվածներ, որոնք հետագայում ձգտում են քաոսը կարգավորել, այդ նպատակով նրանք պիտի իրենց նախամորը պարտության մատնեին` խլելով նրանից իշխանությունը:

Տիամատը ամեն կերպ աշխատում էր ոչնչացնել իր որդիներին: Նա պատերազմի է դուրս գալիս նրանց դեմ և հաղթությունը ապահովելու նպատակով աստվածներից առաջնությունը տալիս է Կինգին, որը դավաճան է ճանաչվում վերջիններիս կողմից: Բոլոր աստվածները սարսափի մեջ են ընկնում, նրանցից ոչ ոք երկյուղից չէր համարձակվում պատերազմի դուրս գալ օրենց հրեշ մոր դեմ:

Ամենից անվախը Մարդուկ աստվածն էր: Նա հայտարարում է, որ ինքը կկռվի Տիամատի դեմ, եթե մյուս աստվածներն ընդունեն իր գերիշխանությունը. <<Ձեր խոսքերի փոխարեն իմ խոսքը պիտի վչռե մարդկանց բախտը: Ինչ որ ես ստեղծեմ, պիտի անփոփոխ մնա: Իմ բերանից ելած հրամանը պիտի անառարկելի և անանցական լինի>>, ասում է նա բոլոր աստվածներին: Ամենքը ընդունում են նրա գերիշխանությունը: Սկսվում է Բել-Մարդուկի և Տիամատ աստվածուհու զարհուրելի կռիվը: Շուտով որդին հաղթանակը տանում է, իսկ մայրը տապալվում: Բել-Մարդուկը Տիամատին սպանում է: Նրա մարմինը կիսում է երկու հավասար մասի` վերևի կողմից ստեղծում է երկինքը, իսկ ներքևից` երկիրը: Բելը ստեղծում է արեգակը, լուսինը, աստղային համակարգությունը ու ամեն ինչ և կավից ու շնչից պատրաստում է մարդուն` նրանց վրա ավելացնելով Կինգի աստվածային արյունը: Բել-Մարդուկը արդեն հանդես է գալիս որպես միաստվածության մարմնացումը: Մյուս աստվածները աստիճանաբար դիտվում են իբրև նրա այս կամ այն հատկության անձնավորումը. Ներգալը Բելի անսահման ուժի մարմնացումն է, Նեբոն` իմաստության, Սինը` հավիտենական լույսի և այլն: (Ոմանք ճիշտ են ասել, որ բաբելական այս առասպելաբանության վրա է հիմնվում Աստվածաշնչի ծննդոց գիրքը, որի համաձայն, իբր թե Աստված յոթ օրում ստեղծում է երկինքն ու երկիրը և ողջ տիեզերքը, իսկ հետո կավից պատրաստում է Ադամին, որի կողից` Եվային):

Հայ ժողովրդական բանահյուսության մեջ Բելը հանդես է գալիս իբրև պատմական անձնավորություն: Նա Մսրա Մելիքի նման մարդկային ամենաբացասական գծերի մարմնացումն է. խավարամոլ է, ամբարտավան, չարամոլ, խաբեբա, կոպիտ, նենգ, ագահ, փառամոլ, քսու և երկերեսանի: Թովմա Արծրունին ժողովրդական բանահյուսությունից չափազանց կենդանի փաստեր է բերում նրա ամեն տեսակ ագահամոլության ու անբարոյական կյանքի մասին:

<< Որ յետ բազում ժամանակի ծախք պիտոյից ասացավ պատրաստել թագավորին ըստ անյաղթ բռնութեան և մեծութեան որովայնի կերակուր Բէլայ: Որպէս և Յոյնք երբեմն համբավեցին` Հերակղէս աստուած յիսուն կոյս ի միում գիշերի ապականէր. զծանականաց և զամօթալեաց իրս` քաջութեան ասել` ըստ այսմ զարմանալիք և Բաբելացվոցն Բէլայ ասացավ, երկոտասան արդու ալեր և քառասուն ոչխար ի միում գիշերի ուտել Բէլայ. վասն որոյ պարծանօք իմն խնդալից սրտիվ ասէ թագավորն Դանիէլի, դու ընդէր ոչ երկիր պագանես Բէլայ, եթե ոչ տեսանես որչափ ուտէ և ըմպէ>>:

Ագահամոլ Բելը Բաբելոնում հաստատում է մի բռնապետություն, որի կրունկի տակ հեծում ու տառապում էին բազմաթիվ ժողովուրդներ: Նրա տիրապետության տակ էր ապրում նաև Հայկը, որն իր Արամանյակ որդուն Բաբելոնում ծնելուց հետո հեռանում է նրա երկրից` իր բոլոր որդիների, թոռների ու ծոռների հետ մեկտեղ, որոնք հզոր մարդիկ էին, մոտավորապես երեք հարյուր հոգի: Նա գալիս բնակվում է Արարատյան աշխարհում, որովհետև ունենալով ազատատենչ ոգի` մյուսների նման չէր ցանկանում ենթարկվել Բելի բռնապետությանը:

Տիտանյան Բելը իր որդիներից մեկին հավատարիմ մարդկանցով ուղարկում է Հայկի մոտ, որպեսզի վերջինս իրեն հնազանդվի: Պատգամավորների միջոցով հայտնում է նրան. որ նա անտեղի է հեռացել Բաբելոնից և այժմ ապրում է ցուրտ և սառնամանիք երկրում, լավ կլինի մեղմացնի իր հպարտ բնավորությունը և վերադառնա Բաբելոն, ենթարկվի իրեն ու մշտական բնակություն հաստատի այնտեղ: Հայկը մեծ արհամարհանքով պատգամավորներին ետ է դարձնում Բաբելոն, որ իբր թե պատճառ է դառնում երկու հսկաների աշխարհացունց պատերազմին:

Բելը զորահավաք է կատարում և հսկայական բազմությամբ գալիս հասնում է Արարատյան աշխարհը, մոտենում Հայկի բնակության սահմաններին, որպեսզի մի հարվածով ոչնչացնի իր թշնամուն: Սակայն մեր ազգային հսկան փոքրաթիվ մարդկանցով դուրս է գալիս չարագործի դեմ` նրա ելուզակներին ամբողջապես ոչնչացնելու նպատակով:

Շարժվելով առաջ նրանք ամրանում են բարձրաբերձ լեռների մեջ ընկած դաշտաձև բարձրավանդակի վրա, որին մոտենում էր թշնամու խառնիճաղանջ զորքը:

Հայկ Նահապետի արձանը Երևանում

——————————————————————————————–

Հայկը տեսնելով հակառակորդին` իսկույն կարգավորում է իր քաջերին, և երկու հսկաներ իրար են մոտենում: Պատերազմի հենց սկզբից թշնամու զորքը ահի ու սարսափի ենթարկվելով նահանջում է և ցիրուցան եղած սկսում է փախչել: Գոռոզ արքան տեսնելով իր վախկոտ զորքի փախուստը` թիկունք է դարձնում: Նա ցանկանում էր վերականգնել կարգը և վերստին հարձակում կատարել: Բայց այդ չի հաջողվում նրան, որովհետև հայոց տիտանը իր նետ ու աղեղի շեշտակի հարվածով ամբարտավան հսկային չարատանջ սպանում է:

Առասպելաբանության համաձայն. մեր հայրենասեր դյուցազնը այնտեղ մի դաստակերտ է կառուցում, որը անվանում է իր անունով և հաղթական պատերազմի պատճառով այդ գավառը` <<մինչև այժմ էլ կոչվում է Հայոց ձոր>>: Նրա հրամանով Բելի մարմինը զմռսում և թաղում են Հարքի <<մի բարձրավանդակ տեղում ի տես>> հայությանը: Հայկի անունով իբր թե մեր ժողովուրդը կոչվել է հայ, իսկ երկիրը` Հայաստան: Նա պատկերված է որպես ազատատենչ դյուցազն, որը Սասունցի Դավթի նման հայ ժողովրդի ամբողջական գծերի` հերոսական անսահման ուժի, հայրենասիրության, քաջության, անվհատության, բարոյականության ողջ նորմաների մարմնացումն է:

Հայկը և Սասունցի Դավիթը ոչնչացնում են Բելին և Մսրա Մելիքին ոչ միայն հայ ժողովրդին, այլև բոլոր ճնշված աշխատավոր ժողովուրդներին ազատագրելու նպատակով: Ահա մեր հին ու նոր էպոսների և առասպելաբանության ազգային ու համամարդկային գաղափարական բովանդակությունը, որը արտացոլված է բարձր գեղարվեստականությամբ ու հոյակապ պատկերներով: Հայ ժողովուրդը բոլոր աշխատավոր ժողովուրդներին համարում է իր բարեկամը: Ժողովուրդների թշնամին են Բելը և Մսրա մելիքները, որոնք հավասարապես հարստահարում ու ճնշում են բոլոր աշխատավորներին, առանց ազգային խտրության:

Հայկի առասպելի աղբյուրի և նրա գրական ժանրի մասին բանասիրական գրականության մեջ գոյություն ունեն տարակարծություններ: Գրիգոր Խալաթյանը այն ժողովրդական ստեղծագործություն չի համարում, ըստ նրա` դա արհեստական պատմություն է, որի մեջ <<ոչինչ վիպական բան չկա. դա հռետորականնկարագրություն է միայն, որի օրինակները գտնում ենք նույն Խորենացուն վերագրված <<Պիտոյից գրքի>> մեջ: Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը և ուրիշներ <<Հայկ և Բելը>> համարում են սոսկ գրավոր աղբյուր, որը նույնությամբ քաղված է Մար Աբասի գրքից:

Մկրտիչ Էմինը Հայկի առասպելը համարում է հայ ժողովրդական դիցաբանական մի ընդարձակ էպոսի կապ վիպագրության օրգանական մասը: Այդ ստվար վեպը քաղդեական աղբյուր չէ, այլ հայ ժողովրդական ինքնուրույն ստեղծագործություն, որի մեջ <<ի հնոցն մերոց ավանդեալ լինէր պատմութիւն թագաւորաց Հայոց>>: Նա մեր հին վեպը դնում է հին հունական և պարսկական հոյակապ վեպերի կողքին, սակայն դժբախտությունն այն է, որ քաղաքական անբարենպաստ պայմանների հետևանքով այդ գործը ամբողջությամբ չի հասնում մեզ, այլ նրա առանձին փշրանքները միայն Խորենացին օգտագործում է իր Հայոց պատմության մեջ:

Մանուկ Աբեղյանը հմտորեն վեր է հանում Գալուստ Տեր-Մկրտչյանի և Գրիգոր Խալաթյանի սխալները, սակայն չի ընդունում նաև Մկրտիչ Էմինի կարծիքը: Նա Հայկի և Բելի կռիվը համարում է ժողովրդական առասպել, որը փոխառված է հին ասորա-բաբելական և հունական դիցաբանություններից:

Անվանի գիտնականը ամեն կերպ ձգտում է ապացուցել, որ առհասարակ մեր առասպելաբանության սյուժեն օտարամուծություն է: Նրա այդ կարծիքն ընդունելի չէ: Աբեղյանը լայն առումով հակասական կարծիքներ է արտահայտում <<Հայկի և Բելի>> ժանրային առանձնահատկությունների բնորոշման հարցում: Նա հակադրվելով Էմինին վերջում ինքն էլ չի ժխտում նրա վիպական լինելը:

<<Հայկի ու Բելի զրույցը յուր էությամբ, բովանդակությամբ ոչ միայն ժողովրդական վիպական ոգուն հակառակ չէ, այլև շատ նման է հանգունատիպ բազմաթիվ զրույցներին: Բոլորն էլ իրենց ձևով մի ժողովրդական վիպական ամփոփումն են թշնամի ազգերի մեջ եղած նախնական կռիվների, որոնց մեջ պարագլուխներն առաջին տեղն են բռնում…>>:

<<Երբ մի անգամ տեսնում ենք, որ Հայկի առասպելն յուր էությամբ ժողովրդական վիպական գույն ունի,- որ և գլխավորն է,- այնուհետև մեծ նշանակություն է ստանում այն հանգամանքը, որ Հայկի կռիվը իւր մանրամասնությունների մեջ, գրեթե սկզբից մինչև վերջ տարած է շատ վիպական ձևերով, դյուցազնական վիպական կերպարանքով` ինչպես տեսանք, նման Սամի և Քերքույիի կռվին>>:

Անշուշտ Հայկի և Բելի կռվի նկարագրության մեջ առասպելական շատ բան կա, սակայն դա արգելք չի կարող հանդիսանալ, որ մենք նրան համարենք մեր հին էպոսի օրգանական մասերից մեկը` մշակված Մովսես Խորենացու և ուրիշների կողմից:

Հայկի առասպելը գաղափարական խոր բովանդակությամբ ու վիպական մոտիվներով առնչվում է վրաց դիցաբանությանը, որի համաձայն սոմեխների (հայերի), քարթվելների (վրացիների), ռաների, մովկանների, հերաց, լեկաց (լեզգիների), եգերաց (մեգրելների) և առհասարակ ողջ կովկասցիների նահապետները` Հայկը (Հաոսը), Քարթլոսը, Բարդոսը, Մովական, Լեկոսը, Հերոսը, Կավկասը և Եգրոսը Թորգոմի որդիներն էին, որոնք իրենց հոր հետ միասին ապրում էին Բաբելոնում: Աշտարակաշինության կործանումից ու լեզուների խառնակվելուց հետո Թորգոմը իր ութ հսկա որդիներով, դուստրերով, թոռներով, ծոռներով ու ողջ տոհմով գալիս բնակվում է <<երկու լեռների` Արարատի և Մասիսի միջև, որոնք անմատչելի էին մարդկանց համար>>: Սակայն մարդկանց թվի մեծության պատճառով այս նոր երկիրը նրանց չէր տեղավորում. Թորգոմը Կովկասյան աշխարհը բաժանում է իր ութ հսկա որդիներին, որոնք ենթարկվում էին Նեբրովթին:

Նրանց մեջ ամենամեծը և ամենաքաջը Հայկն էր, որին բաժին են ընկնում Արարատյան և այլ աշխարհներ: Թորգոմի մահից հետո Հայկը դիմում է իր եղբայրներին ասելով` <<չլինենք այլևս ոչ ոքի ստրուկ և ոչ ոքի չծառայենք>>: Յոթ հսկաները համաձայնվում են իրենց ավագ եղբոր հետ և որոշում են Նեբրովթին հարկ չտալ ու նրան այլևս բոլորովին չծառայել:

Շուտով բռնակալ Նեբրովթի և կովկասյան ութ հսկաների միջև պատերազմ է տեղի ունենում: Թշնամին իր ուժերով շատ էր գերազանցում թորգոմյաններին, սակայն վերջիններիս կողմից ոչնչացվում է: Հոյակապ է պատերազմի նկարագրությունը: Երկու կողմերը կազմ ու պատրաստ իրար վրա են հարձակվում:

<<Եվ երբ մոտեցավ Նեբրովթը Ատրպատական աշխարհին և կանգնեց այնտեղ, վաթսուն հսկա և նրանց հետ հզոր զորավարներ ուղարկեց թորգոմյաններին կարգի կանչելու համար: Հենց որ Նեբրովթի զորավարները մոտեցան, Հայկի յոթն հսկաները մեծ զորքով դիմավորեցին (նրանց), իսկ Հայկը հզորագույն զորքով կանգնեց հետևից` թիկունքում: Նրանց միջև տեղի ունեցավ սաստիկ պայքար, որ նմանվում էր օդի սաստկությանը, քանի որ նրանց ոտների փոշին նման էր կուտակված ամպերին, նրանց զրահի փայլատակումը` երկնքի կայծին, նրանց բերանի ձայնը` որոտման ձայնին, նրանց նետերի բազմությունն ու քարերի ձգումը` խիտ կարկուտին, և նրանց արյունահոսությունը` կարկուտի առվին: Շարունակվեց պայքարը նրանց միջև, և երկու կողմից էլ եղան անթիվ սպանվածներ:

Իսկ Հայկը (Հաոսը) նույն հսկաների հետևիցն էր կանգնած, քաջալերում էր նրանց և մխիթարում ահարկու ձայնով, որ կայծակի ճայթյունին էր նման: Ապա թորգոմյանք հաղթահարեցին և կոտորեցին Նեբրովթյան հսկաներին և նրանց զորավարներին: Իսկ Թորգոմյան յոթն հսկաները` Քարթլոս, Բարդոս, Մովական, Հերոս, Լեկան, Կավկաս և Եգրոս` կենդանի մնալով և չվիրավորվելով, զորավիգ էին և փառաբանում էին աստծուն: Հենց որ Նեբրովթն այս լսեց, բարկացավ և արշավեց նրանց դեմ իր ամբողջ ուժով: Իսկ Հայկը Նեբրովթի չափ զորք չուներ. նա ամրացավ Մասիսի գերբուկներում: Նեբրովթը ցածից մոտեցավ, և նա ոտից մինչև գլուխ զինված էր երկաթով ու պղնձով: Նա ելավ մի սարի վրա խոսելու Հայկի հետ և պահանջեց նրանից հնազանդություն, որպեսզի իր կամքով գա նրա մոտ: Իսկ Հայկը դիմեց հսկաներին. <<Ամրացրեք թիկունքս, որ ես գնամ ընդդեմ Նեբրովթի>>: Եվ նա գնաց և դեմ առ դեմ մոտեցավ Նեբրովթին, ձգեց նետը, որն անցնելով պղնձե տախտակով խոցեց կուրծքը և դուրս եկավ քամակից: Ապա Նեբրովթն ընկավ, և նրա բանակը փախուստի դիմեց>>:

Վրաց առասպելաբանության համաձայն, Թորգոմյան անվանի դյուցազունների շարքում, ինչպես ասվեց վերևում, ամենամեծ հսկան էր Հայկը, <<որովհետև նրա նման ոչ ոք չի եղել երբեք, ոչ ջրհեղեղից առաջ և ոչ էլ հետո` հասակով, ուժով և արիությամբ>>: Այդ հսկաների կառավարիչը Հայկն էր: Նրանք <<բոլորը մի լեզու ունեին` հայերենը>> և իրենց ամբողջ կյանքի ընթացքում ապրում էին կողք-կողքի` փոխադարձ սիրով, հաշտ ու համերաշխ:

Ինչպես տեսնում ենք, հայոց ու վրաց առասպելաբանությունների ճանաչողական արժեքը շատ մեծ է, որովհետև նրանցում պատկերված է մեր եղբայրական ժողովուրդների համատեղ պայքարը արտաքին նվաճողների դեմ: Նրանք իրենց ամբողջ պատմության ընթացքում օգնել են իրար, կռվել են պարսիկների, հույների, արաբական խալիֆայության, սելջուկների, թաթար մոնղոլների, օսմանցիների և ընդհանրապես բոլոր գիշատիչ հորդաների դեմ:

Posted on August 19, 2012, in Հայ բանահյուսություն, Հայ գրականություն, Գրականություն. Bookmark the permalink. Leave a comment.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: